Europa kupuje nową klasę broni, posługując się starym podręcznikiem zasad. Christine Thaagaard z Robotto, duńskiej firmy zajmującej się autonomią, twierdzi, że jednorazowe drony uderzeniowe mają więcej wspólnego z amunicją niż z dronami rozpoznawczymi, z którymi zwykle są kupowane. Jeśli traktować je w ten sposób, kraje nordyckie mogą zyskać: oprogramowanie ważniejsze niż płatowiec oraz koszt na osiągnięty efekt.
Gdy europejski oficer ds. zamówień ma kupić drona rozpoznawczego, istnieje dobrze przetarta ścieżka postępowania. Jest kategoria, kod zamówienia, zestaw standardów, doktryna określająca przeznaczenie sprzętu. Gdy ten sam oficer ma kupić jednorazowego drona uderzeniowego, czyli amunicję krążącą, większość z tego przestaje obowiązywać. Broń pojawiła się szybciej niż podręcznik zasad, który miał nią zarządzać.
"Dziedzina dronów jest dziś na etapie sprzed doktryny" - mówi Christine Thaagaard, która odpowiada za relacje rządowe poza Danią w firmie zajmującej się autonomią Robotto. "Krążą tylko szkice doktryn. A kiedy nie ma doktryny, nie ma bezpośredniego sposobu na zakup i wdrożenie technologii."
Robotto przeszło przez akcelerator DIANA NATO i jest jedną z dziesięciu firm wybranych do konkursu Sentinel Strike Challenge Europejskiej Agencji Obrony (EDA), konkursu stworzonego po to, by dostarczyć ministerstwom obrony rzetelne dane o skuteczności amunicji krążącej, a nie po to, by cokolwiek od nich kupować. Pytanie, jak takie systemy kupować, jest właśnie tym, które zdaniem Thaagaard pozostaje nierozstrzygnięte.
W praktyce ciężar tego problemu spada na oficerów ds. zamówień. Jak zauważa Thaagaard, w większości kupują oni to, co im polecono kupić, zamiast samodzielnie decydować, jakie zdolności wprowadzić do użytku. Gdy dana zdolność jest na etapie sprzed doktryny, często nie ma nawet pozycji budżetowej, w ramach której można ją nabyć. Katalogi zamówień, jak zauważa, nie zawierają dedykowanego kodu dla jednorazowych efektorów. Zamiast tego trafiają one do szerszych kategorii dronów, co oznacza, że są kupowane i oceniane jak drony.
To, jej zdaniem, sedno sprawy. Dron rozpoznawczy i dron uderzeniowy zapewniają bardzo różne zdolności i wymagają równie odmiennej oceny. Drony rozpoznawczo-obserwacyjne (ISR) to dojrzała, powszechnie przyjęta technologia, a Thaagaard przyznaje tej części rynku, że wykonała "wspaniałą robotę" w zakresie interoperacyjności, zasięgu i znalezienia swojego miejsca. Drony uderzeniowe to zupełnie inna sprawa. Przejmują część zadań wykonywanych dotąd przez haubice i inną artylerię, a zdaniem Thaagaard powinny być kupowane podobnie jak pociski artyleryjskie: jako materiał eksploatacyjny, projektowany i produkowany na dużą skalę, gdzie wartość tkwi nie w płatowcu, lecz w tym, co dron faktycznie potrafi zrobić.
Odpowiedzią Robotto jest oddzielenie oprogramowania od płatowca, a Thaagaard sięga po codzienne porównanie.
"Nie dostaje się jednego prawa jazdy na Mercedesa i drugiego na Suzuki. Dostaje się jedno prawo jazdy, dzięki któremu można prowadzić wszystkie" - mówi. "Właśnie tak na to patrzymy. Nie powinno się kupować tylko od dwóch dostawców. Trzeba kupować system, pod którym działają dostawcy, aby móc rozłożyć to ryzyko."
Wywiad jest kontynuowany poniżej.
W praktyce oznacza to warstwę sterowania na poziomie brzegowym, która znajduje się między systemami dowodzenia i kontroli, takimi jak Delta i ATAK, a samym dronem, zapewniając mu nawigację w warunkach zakłócania lub blokowania sygnału GPS oraz naprowadzając go na cel. To samo oprogramowanie działa niezależnie od tego, czy steruje quadkopterem, samolotem o stałym płacie, czy czymś większym, i, jak podaje Robotto, zostało sprawdzone bojowo na wszystkich tych platformach. Jej zdaniem to samo podejście mogłoby zostać rozszerzone na dowolny jednorazowy bezzałogowy statek powietrzny (UAV), w tym przechwytujące drony kontrdronowe, które również są wykorzystywane jednorazowo do osiągnięcia efektu i, jej zdaniem, najlepiej jest je kupować jako system oparty na oprogramowaniu, a nie jedną zamkniętą platformę naraz.
Kupowanie nowej klasy uzbrojenia według starego szablonu, ostrzega, powoduje narastanie ryzyka. Państwo, które ocenia drony uderzeniowe tak, jak ocenia drony ISR, zwykle kończy z jednym lub dwoma dostawcami, z których każdy prowadzi własny, zamknięty system.
"Za każdym razem, gdy zastępuje się jeden z nich, trzeba przeszkolić personel na nowego drona" - mówi Thaagaard. "W ten sposób tworzy się stałą zależność od wsparcia tych firm w długim okresie, bo jeśli trzeba je zastąpić, trzeba przeszkolić całe siły." Nabywca ponosi też większą część ryzyka produkcyjnego, a w przypadku wybuchu wojny, jak zauważa, łańcuch dostaw jednego dostawcy może stać się słabym ogniwem.
Sens wspólnej warstwy oprogramowania, w tym ujęciu, polega nie tylko na odporności, ale też na różnorodności. Thaagaard przypisuje sukces ukraińskiego programu dronowego właśnie jego zróżnicowaniu: eksploatowanych jest około trzydziestu typów płatowców, a nie dwa, co utrzymuje przeciwnika w niepewności co do tego, co nastąpi dalej. Najwyraźniejszy sygnał kierunku, w jakim zmierzają zamówienia, widzi w Stanach Zjednoczonych, gdzie siły powietrzne wybrały oprogramowanie autonomiczne, Hivemind firmy Shield AI, i zintegrowały je z osobnym, bezzałogowym płatowcem: oprogramowanie i sprzęt zostały wybrane niezależnie na podstawie własnych zalet, a następnie połączone do współpracy.
Jeśli płatowce są materiałem eksploatacyjnym, to sposób ich porównywania również musi się zmienić. Preferowaną przez Thaagaard miarą jest koszt na osiągnięty efekt: zużyte płatowce, plus licencja, aktualizacje, sprzęt naziemny i szkolenia, podzielone przez liczbę faktycznie trafionych celów, a nie cena katalogowa drona. To, jej zdaniem, sposób myślenia rodem z artylerii, zastosowany do nowej broni.
Różnica, jaką to powoduje, nie jest mała. Drony FPV latające bez autonomii, jak mówi, osiągają skuteczność trafień na poziomie 30 do 40 procent. Podczas niedawnych eksperymentów operacyjnych w Czechach oprogramowanie Robotto, starsza wersja, której zespół nie dotykał od półtora roku, osiągnęło wynik 80 procent. Thaagaard szybko zaznacza, że firma stawia sobie wyższe wymagania w przypadku nowszych prac nad płatowcami o stałym płacie. Nawet ta różnica, jak zauważa, oznacza znaczną poprawę kosztu na osiągnięty efekt.
Thaagaard wyraźnie zaznacza, że nic z tego nie jest skargą na osoby odpowiedzialne za zakupy. Biorąc pod uwagę dziedzinę sprzed doktryny, bez ustalonych standardów, na których można by się oprzeć, uważa, że europejskie instytucje zamówień publicznych, w tym duńskie, "wykonują fantastyczną robotę, próbując to rozgryźć." Jej argument skierowany jest o krok wyżej: w stronę samego pytania. Wziąć wnioski płynące z Ukrainy oraz podejście skoncentrowane na oprogramowaniu, zastosowane przez samą EDA przy ocenie tych systemów w ramach swojego konkursu, i przełożyć je na coś, co pasuje do NATO i krajów nordyckich. Ustalić, czym jest dron uderzeniowy i jak go mierzyć, a zamówienia same się ułożą.

