Po pełnoskalowej inwazji Rosji Joakim Sjöblom chciał wejść do sektora obronnego. Analiza rynkowa wskazała na wąskie gardło i dziś jego firma SWEBAL buduje pierwszą od trzydziestu lat szwedzką fabrykę trotylu, w Norze (środkowa Szwecja). Celem jest 4000 ton rocznie, co według niego zwiększyłoby europejską podaż o trzy czwarte, ale i tak wystarczyłoby zaledwie na nieco ponad miesiąc wojny. Droga do tego celu wiodła przez pięć zezwoleń i aż do Sądu Najwyższego.

Redaktor naczelny Nordic Defence Sector, Jacob Wollheim, spotyka się z Joakimem Sjöblomem przy kawie w sali prasowej podczas DALO Industry Days. Ani on, ani współzałożyciel Carl Duforce nie mają wojskowego pochodzenia. Sjöblom sprzedał swoją poprzednią firmę na początku 2024 roku, mniej więcej w czasie wstąpienia Szwecji do NATO (Organizacji Traktatu Północnoatlantyckiego). Po pełnoskalowej inwazji Rosji chciał wejść do sektora obronnego, a punktem wyjścia była analiza rynkowa.

Podróż na DALO Industry Days jest sponsorowana przez BAE Systems Bofors

- To była analiza przedstawiona przez brytyjski think tank RUSI, w której porównano europejskie i rosyjskie zdolności produkcyjne, mówi Joakim Sjöblom. W tamtym czasie różnica wynosiła około 600 procent. Rosja produkowała, w tym przypadku, sześć razy więcej amunicji niż cała Europa.

Gdy rozmawiał z przedstawicielami przemysłu o tym, dlaczego Europa nie może zwiększyć skali produkcji, powracała ta sama odpowiedź: brak komponentów i materiałów wsadowych, od metali ziem rzadkich, przez półprzewodniki, po materiały wybuchowe. Najpierw założyciele przyglądali się całemu pociskowi kalibru 155 mm, ale szybko uświadomili sobie, że uczyniłoby to ich konkurentami dla dużych, ugruntowanych na rynku firm.

- To nie jest pozycja rynkowa, której chcę, mówi. Więc wybraliśmy wąski obszar, w którym możemy być partnerem dla istniejących firm, zamiast z nimi konkurować.

Wybór padł na materiały wybuchowe, a dokładniej na trotyl (TNT).

Dlaczego akurat trotyl?

Najważniejszy jest łańcuch dostaw. Trotyl produkuje się z czterech chemikaliów, wyjaśnia Sjöblom: toluenu, oleum, siarczynu sodu i kwasu azotowego, które wszystkie są dostępne w Szwecji lub w regionie Morza Bałtyckiego.

- W naszym przypadku mamy bardzo szczelny łańcuch dostaw. Więc jak możemy zapewnić, że będziemy w stanie produkować także w czasie kryzysu i wojny?

Według niego trotyl ma dwie wyraźne zalety. Jest tani, kosztuje mniej więcej jedną dziesiątą ceny bardziej wyrafinowanych materiałów wybuchowych, i dobrze się odlewa, z niewielkim ryzykiem pęknięć czy pęcherzy. Przede wszystkim chodzi o koszt przy dużych wolumenach. Zestrzelenie taniego drona typu Shahed drogim pociskiem Patriot nie ma ekonomicznego sensu, twierdzi, i właśnie tam trotyl może obniżyć koszty obrony powietrznej. To samo dotyczy amunicji dronowej, przy ilościach zużywanych na Ukrainie.

Sam koszt materiału na materiał wybuchowy nie jest głównym wydatkiem, zaznacza. Chodzi o łańcuch dostaw. Wiele bardziej wyrafinowanych materiałów wybuchowych nadal zależy od trudniej dostępnych chemikaliów, a przez to często od azjatyckich dostawców.

- Wtedy nie osiągniemy celu, jakim jest autonomia i głębia przemysłowa, czyli możliwość produkcji na bazie europejskiej, mówi Joakim Sjöblom.

Woli opisywać swoją firmę raczej jako maszynę do skalowania niż jako innowatora. Szwecja posiadała zdolności produkcji trotylu do 1998 roku, wówczas pod nazwą Nobelkrut, dziś EURENCO, i widać, że zdolność ta zniknęła ponad trzydzieści lat temu.

- Ci, którzy faktycznie znają się na tej produkcji, jeśli jeszcze żyją, mają dziś ponad 80 lat, mówi ze śmiechem. Więc w trakcie tego procesu zyskaliśmy wielu dodatkowych "ojców" i "przybranych rodziców".

Firma znalazła dostawcę maszyn, który wcześniej budował linie do produkcji trotylu, a to, co produkują, jest zgodne ze wspólnym standardem NATO, tak by wszystkie kraje NATO kupowały ten sam poziom jakości.

- Zwykle mówię, że nie zajmujemy się innowacją, mówi Joakim Sjöblom. Naszą innowacją jest to, jak wyprodukować jak najwięcej w jak najkrótszym czasie produktu, który jest już ugruntowany na rynku.

Jak wyglądał proces uzyskiwania zezwoleń?

Wybraną lokalizacją stała się Nora. Cały rok 2024 był objazdem po kraju, opowiada, z wizytami w 38 gminach, od Ånge na północy po Lund na południu, zanim wybór ograniczył się do Nory, Kristinehamn i Eksjö. Nora okazała się najsilniejszym kandydatem, częściowo ze względu na historię przemysłu materiałów wybuchowych w tym regionie. - Niektóre gminy wycofują się, gdy mowa o zakładach o charakterze wojskowym. Nora przyjęła nas niemal z otwartymi ramionami, mówi Joakim Sjöblom. Nastawienie było takie, że to miejsce potrafi to zrobić, robi to od 150 lat.

Tym trudniejsze okazało się postępowanie administracyjne. Uruchomienie zakładu wymaga co najmniej pięciu zezwoleń. Najbardziej głośnym jest pozwolenie środowiskowe, rozpatrywane na mocy szwedzkiego kodeksu środowiskowego. Ponieważ zakład będzie obsługiwał tak duże ilości chemikaliów, kwalifikuje się jako zakład podlegający dyrektywie Seveso o klasyfikacji A, czyli najwyższym poziomie, co oznacza, że pozwolenie rozpatruje bezpośrednio Sąd ds. Gruntów i Środowiska. Same badania gruntowe, obejmujące sejsmologię, geologię i wody gruntowe, kosztowały według Sjöbloma niemal 20 milionów koron szwedzkich.

Pozwolenie zostało wydane w grudniu 2025 roku, następnie zaskarżył je sąsiad mieszkający w pobliżu do Sądu Apelacyjnego ds. Gruntów i Środowiska, a sprawa trafiła dalej do Sądu Najwyższego, który latem 2026 roku orzekł na korzyść firmy.

- Sam okres na odwołanie trwał dłużej niż postępowanie przed Sądem ds. Gruntów i Środowiska, co można uznać za absurdalne, mówi.

A to tylko jedno z pięciu zezwoleń. Pozostaje jeszcze plan zagospodarowania przestrzennego, który podlega gminie i jeszcze nie uprawomocnił się, zezwolenie od MCF (dawniej MSB, Agencja ds. Ochrony Ludności i Gotowości Cywilnej) na mocy ustawy o materiałach łatwopalnych i wybuchowych, podwodny przewód na potrzeby energii elektrycznej i wody, rozpatrywany przez urząd wojewódzki (länsstyrelsen), a także wzmocnienie drogi dojazdowej, która należy do Szwedzkiego Zarządu Transportu (Trafikverket). Pięć organów, a w praktyce pięć instancji, z których każda z osobna może zatrzymać projekt.

Dlaczego angażować się w coś obarczonego tak dużą niepewnością?

Trzeba przeprowadzić jakiś rodzaj kwalifikowanej analizy ryzyka, mówi, zarówno jako inwestor, jak i osoba operacyjnie zaangażowana w firmę. Pierwsze pytanie brzmi, które zezwolenie jest najtrudniejsze.

- Z definicji to kodeks środowiskowy jest najsurowszym prawem, mówi Joakim Sjöblom. Ponieważ mamy już za sobą pozwolenie środowiskowe, statystycznie nie powinno być żadnych przeszkód kulturowych czy środowiskowych w żadnym innym procesie.

Drugie pytanie dotyczy tego, kim są strony przeciwne. Gdyby gmina, urząd wojewódzki lub Siły Zbrojne Szwecji (Försvarsmakten) złożyły odwołanie, ryzyko byłoby wysokie, twierdzi. W przypadku SWEBAL są to jedynie osoby prywatne mieszkające w pobliżu.

- Wtedy ryzyko, że ich argumenty zostaną uwzględnione w postępowaniu, jest stosunkowo niskie, mówi.

Prace ziemne, takie jak wycinka drzew i kopanie, mogą rozpocząć się już teraz, ale sama budowa wymaga, aby plan zagospodarowania przestrzennego się uprawomocnił. Inwestycja wynosi blisko miliard koron szwedzkich, zakład ma dać około pięćdziesięciu miejsc pracy w Norze, a dostawy trotylu planowane są na drugą połowę 2028 roku.

Co oznacza 4000 ton w tym kontekście?

Cztery tysiące ton rocznie to cel, a Sjöblom umieszcza tę liczbę w kontekście. Obecnie w Europie istnieje tylko jedna fabryka trotylu, w Polsce, produkująca 6000 ton.

- Zwiększamy europejską podaż o 75 procent, mówi. Albo prościej: pocisk kalibru 155 mm, na przykład do armatohaubicy Archer, zawiera dziesięć kilogramów materiału wybuchowego. Cztery tysiące ton wystarcza więc na 400 000 pocisków.

Jednocześnie Ukraina i Rosja zużywają od 7000 do 10 000 pocisków dziennie.

- Nasza roczna produkcja pokryłaby mniej więcej 40 dni aktywnych działań wojennych. Potrzebujemy więc znacznie więcej, mówi. Zapotrzebowanie Europy szacuje się na 30 000 do 35 000 ton. A my będziemy produkować cztery.

Wolumen ustalono na podstawie tego, co firma ocenia, że jest w stanie sprzedać, a nie na podstawie samego zapotrzebowania. Trotyl trudno magazynować, a niesprzedana ilość generuje zarówno koszty, jak i ryzyko regulacyjne. Fakt, że dostawca maszyn zbudował już linie produkcyjne o mniej więcej takiej samej wielkości, również ułatwił prace inżynieryjne. Firma zakupiła więcej gruntu, niż wymaga jedna linia produkcyjna, ale zezwolenie obejmuje jedynie pierwszą fabrykę.

- Buduję firmy wystarczająco długo, by nie rozpraszać uwagi, mówi. Gdy ta fabryka będzie działać i generować przepływy gotówkowe, wtedy będę mógł zdecydować o kolejnym kroku.

Jak unikacie zależności politycznych?

Zainteresowanie skopiowaniem tego modelu w innych krajach jest duże, mówi Sjöblom, ale on woli współpracę w ramach UE (Unii Europejskiej), z dwustronnymi rozwiązaniami handlowymi, w których państwa członkowskie kupują od siebie nawzajem, zamiast żeby każde z nich produkowało wszystko. Firma świadomie stara się unikać zależności politycznych, a SWEBAL nigdy nie sprzedaje bezpośrednio państwu.

- Sprzedajemy wyłącznie producentom, mówi. Gdyby Szwecja kupowała amunicję od Rheinmetall, Nammo lub BAE, wtedy moglibyśmy być tam podwykonawcą. Nie jesteśmy zależni od własności państwowej.

SWEBAL był jedną z pięciu firm objętych rządowym programem wsparcia w wysokości 500 milionów koron szwedzkich, mającym na celu wzmocnienie bezpieczeństwa dostaw amunicji dla Szwecji. Wsparcie stanowi krajowe współfinansowanie wniosków firm o środki unijne w ramach EDIP (Europejskiego Programu Przemysłu Obronnego), a pieniądze pochodzą z puli 25 miliardów koron szwedzkich przeznaczonych na zakupy pilne (läglighetsköp), o których zdecydował Riksdag (szwedzki parlament) w ramach budżetu zmian wiosennych na 2025 rok. Wśród pozostałych firm znalazło się także EURENCO.

- Cieszy fakt, że teraz zaczyna się patrzeć na poziom komponentów, mówi Joakim Sjöblom. Nie wystarczy, że potrafimy zmontować gotowy pocisk. Musimy też przyjrzeć się temu, skąd pochodzą półprzewodniki, proch i materiały wybuchowe.

Dla innych, którzy chcą wejść do sektora obronnego, ma dwie rady. Nie budujcie czegoś, co konkuruje z ugruntowanymi na rynku firmami, mającymi silne wpływy lobbingowe, tylko znajdźcie niszę, w której możecie współistnieć. I nie lekceważcie skali wyzwania, jakim jest przejście do produkcji masowej.

- Dość łatwo jest zrobić innowację na dziesięciu jednostkach. Większym wyzwaniem jest skalowanie, mówi. Gdy trzeba przejść z dziesięciu jednostek do dziesięciu tysięcy, pojawiają się wszystkie procesy zezwoleń, inwestycje rzędu miliardów i konieczność zatrudnienia personelu fabrycznego.